Nga Bali Lestrani

Ka një pyetje që Kosova duhet t’ia bëjë vetes pa frikë dhe pa ngarkesa politike: si është e mundur që Ushtria Çlirimtare e Kosovës, si pjesë e rëndësishme e historisë së luftës dhe e rrugës drejt lirisë, të mos përmendet me emër në Kushtetutën e Republikës së Kosovës dhe as në Deklaratën e Pavarësisë?
Kjo nuk është thirrje për ta vendosur UÇK-në mbi shtetin, as për ta kthyer historinë në lavdërim politik. Është një çështje e kujtesës shtetërore, e dokumentimit historik dhe e përgjegjësisë ndaj brezave që vijnë.
Kosova nuk mund ta ndryshojë atë që është shkruar në aktet themeltare. Por mund dhe duhet të pyesë nëse historia e saj është dokumentuar, ruajtur dhe përcjellë në mënyrën që i takon një shteti që e njeh rrugën e vet deri te liria.
Sepse një popull që e ka të shkruar lirinë në historinë e vet, nuk duhet të lejojë që rruga deri te ajo liri të mbetet e pashkruar.
Lëshimet gjuhësore dhe zbrazëtia në aktet themeltare
Deklarata e Pavarësisë dhe Kushtetuta e Republikës së Kosovës janë dy prej dokumenteve themeltare të shtetit tonë. Pikërisht për këtë arsye, mënyra se si ato e pasqyrojnë të kaluarën tonë meriton vëmendje të veçantë.
Në këto dokumente mungon emërtimi i drejtpërdrejtë i Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Në Deklaratën e Pavarësisë, ndërkaq, përshkrimi i së kaluarës së afërt përdor edhe termin “konflikt”, ndërsa nuk përdoret fjala “luftë” për ta përkufizuar drejtpërdrejt përballjen e armatosur në Kosovë.
Kjo mund të shpjegohet përmes rrethanave të veçanta politike dhe ndërkombëtare në të cilat u hartuan këto dokumente. Por shpjegimi i rrethanave nuk e mbyll çështjen historike. Përkundrazi, e bën edhe më të nevojshme që sot, me distancën e kohës, ta dokumentojmë saktë atë që ka ndodhur.
Kushtetuta nuk është libër historie dhe nuk mund të kërkojmë që në të të përfshihet çdo ngjarje apo figurë historike. Por kjo nuk e përjashton pyetjen nëse historia e luftës së Kosovës dhe sakrifica e popullit duhej të kishin një pasqyrim më të qartë në kujtesën zyrtare të shtetit.
Një shtet nuk e dobëson Kushtetutën duke e njohur historinë e vet; përkundrazi, e forcon kujtesën mbi të cilën është ndërtuar.
UÇK-ja nuk është pronë e askujt
Është e rëndësishme të bëhet një dallim i qartë.
Të kërkosh që UÇK-ja të zërë vendin që i takon në kujtesën historike të Kosovës nuk do të thotë të kërkosh që ajo të vendoset mbi Kushtetutën apo mbi institucionet e shtetit. Nuk do të thotë që lufta duhet të shndërrohet në ideologji shtetërore. Nuk do të thotë që historia duhet të shkruhet vetëm nga këndvështrimi i luftëtarëve.
Dhe mbi të gjitha: UÇK-ja nuk është pronë e asnjë partie politike, individi apo grupi. Ajo është pjesë e historisë së Kosovës.
Prandaj edhe trajtimi i saj duhet të jetë shtetëror, historik dhe gjithëpërfshirës, jo partiak. Një çështje me rëndësi kombëtare nuk duhet të mbetet peng i interesave politike të ditës.
Adem Jashari dhe Prekazi në kujtesën e shtetit
Në këtë diskutim nuk mund të anashkalohet figura e Komandantit Legjendar Adem Jashari dhe sakrifica e Familjes Jashari në Prekaz. Sakrifica e tyre përbën një nga ngjarjet më të fuqishme simbolike dhe historike të luftës së Kosovës dhe një pikë të rëndësishme të kujtesës sonë kombëtare.
Emri i Adem Jasharit është i pranishëm fuqishëm në kujtesën e popullit. Por pyetja që duhet t’ia bëjmë vetes është tjetër:
A kemi arritur si shtet ta dokumentojmë dhe ta trajtojmë këtë kapitull të historisë në nivelin që kërkon rëndësia e tij?
A kemi mjaftueshëm dokumente të sistemuara?
A kemi studime të mjaftueshme?
A kemi arkiva të plota?
A e njohin brezat e rinj historinë e Prekazit përtej ceremonive dhe përvjetorëve?
Kjo nuk është çështje lavdërimi. Është çështje kujtese, dokumentimi dhe përgjegjësie historike.
Një pyetje që e kam ngritur edhe vetë në vitin 2007
Gjatë debateve publike për hartimin e Kushtetutës në vitin 2007, në cilësinë e zëvendëskryetarit të Komunës së Drenasit, pata rastin të isha pjesë e një paneli ku morën pjesë edhe përfaqësues politikë dhe ndërkombëtarë të asaj kohe.
Në atë debat pata ngritur edhe çështjen nëse në Kushtetutë duhej të gjente vend një referencë për UÇK-në dhe luftën çlirimtare. E ngrita këtë pyetje jo për ndonjë interes personal dhe as për të kërkuar sot ndonjë meritë. E ngrita sepse edhe atëherë mendoja se mënyra se si do të shkruhej dokumenti themeltar i shtetit do të kishte rëndësi për kujtesën e brezave që do të vinin.
Në të njëjtin kuadër të diskutimit pata ngritur edhe çështjen e aspiratës për bashkim kombëtar me Shqipërinë dhe nëse një aspiratë e tillë mund të shprehej në preambulë. Pyetja ime ishte e drejtpërdrejtë: a mund të garantohej që një çështje e tillë të gjente vend në preambulë?
Përgjigjja që mora ishte, në thelb: “Kushtetuta është Kushtetutë.”
Sot, pas shumë vitesh, nuk e sjell këtë kujtim për t’i dhënë vetes ndonjë rëndësi. E sjell vetëm si një dëshmi personale të një debati që zhvillohej atëherë dhe si dëshmi se çështje të tilla ishin pjesë e diskutimeve publike në atë periudhë.
Sot pyetja është më e gjerë: Çfarë u përfshi? Çfarë nuk u përfshi? Pse? Dhe çfarë mund të bëjmë sot që kujtesa jonë historike të mos mbetet e cunguar?
Nga mbështetja shoqërore te dokumentimi historik
Pas shpalljes së pavarësisë janë miratuar ligje për kategoritë e dala nga lufta dhe për të drejtat e veteranëve, invalidëve, familjeve të dëshmorëve dhe kategorive të tjera. Këto janë çështje të rëndësishme.
Por një gjë është mbrojtja e të drejtave të kategorive të luftës, ndërsa tjetër gjë është ruajtja, dokumentimi dhe institucionalizimi i historisë dhe vlerave të luftës. Këtu duket se kemi ende një boshllëk.
Një shtet nuk e mbron historinë vetëm përmes ligjeve sociale. Historia mbrohet edhe përmes arkivave, dokumenteve, muzeve, studimeve shkencore, teksteve shkollore, dëshmive të luftëtarëve, dëshmive të familjeve, fotografive, hartave dhe materialeve të kohës.
Në këtë drejtim duhet të bëjmë më shumë. Jo për ta lavdëruar të kaluarën, por për të mos e humbur atë.
Nuk kërkojmë një histori të zbukuruar. Kërkojmë një histori të dokumentuar
Kjo është një nga pikat më të rëndësishme. Historia e UÇK-së nuk duhet të shkruhet si lavdërim politik, por as nuk duhet të lihet në harresë.
Nuk kemi nevojë për histori të zbukuruar; kemi nevojë për histori të dokumentuar.
Të dokumentohet zanafilla e organizimit.
Të dokumentohet mënyra e funksionimit.
Të dokumentohen betejat.
Të dokumentohen dëshmorët.
Të dokumentohen viktimat civile.
Të dokumentohen dëbimet dhe vuajtjet e popullsisë.
Të dokumentohen marrëdhëniet me aleatët ndërkombëtarë.
Të dokumentohet rruga politike dhe diplomatike.
Të dokumentohen edhe debatet, vështirësitë dhe çështjet e diskutueshme të asaj kohe.
Një histori serioze nuk i frikësohet fakteve. E vërteta nuk ka nevojë të zbukuruar për të qenë e fuqishme. Përkundrazi, sa më e plotë të jetë historia, aq më e qëndrueshme bëhet ajo përballë keqinterpretimit.
Ku është arkivi i luftës?
Kjo është një pyetje që duhet ta shtrojmë shumë më seriozisht:
Ku janë dokumentet e plota të luftës? Ku janë dëshmitë? Ku janë hartat? Ku janë fotografitë? Ku janë dokumentet e zonave operative? Ku janë kujtimet e luftëtarëve? Ku janë dëshmitë e familjeve? Ku janë materialet që mund t’u shërbejnë historianëve pas pesëdhjetë apo njëqind vjetësh?
Nëse këto materiale ekzistojnë në duart e individëve, familjeve apo organizatave të ndryshme, duhet të gjendet mënyra që ato të ruhen profesionalisht dhe të bëhen pjesë e një arkivi të sigurt historik.
Një shtet që nuk e arkivon historinë e vet rrezikon që një ditë të mos ketë më mundësi ta dëshmojë atë. Kosova ka nevojë për një arkiv të mirëfilltë dhe gjithëpërfshirës të luftës, të ndërtuar mbi dokumente dhe dëshmi të verifikueshme. Kjo do të ishte një nga investimet më të rëndësishme që mund t’ua lëmë brezave.
Boshllëku shtetëror ushqen dezinformatat dhe shpifjet
Kjo mungesë e dokumentimit të organizuar nuk është vetëm një zbrazëti shkencore; ajo është bërë një e çarë nga ku depërtojnë shpifjet, narrativat e rreme dhe propaganda e orkestruar kundër luftës çlirimtare. Sot dëgjojmë përpjekje të përditshme për ta njollosur UÇK-në, për ta barazuar viktimën me agresorin dhe për ta paraqitur përpjekjen tonë për liri si një sipërmarrje të jashtëligjshme.
Kur shteti nuk e shkruan historinë e vet me arkiva e prova të padiskutueshme, atë e shkruajnë të tjerët me shpifje. Heshtja jonë institucionale u jep terren atyre që duan ta tjetërsojnë të vërtetën. Mbrojtja e UÇK-së nga dezinformatat nuk bëhet me fjalime të përditshme, por me fakte të pakundërshtueshme historike e shkencore të depozituara në arkivat e botës.
Çfarë po u mësojmë fëmijëve tanë?
Kjo është ndoshta pyetja më e rëndësishme.
A e njohin mjaftueshëm brezat e rinj historinë e Kosovës? A e dinë pse ndodhi lufta? A e dinë çfarë përjetoi populli? A i njohin dëshmorët? A e njohin historinë e UÇK-së? A e kuptojnë rolin e rezistencës paqësore? A e kuptojnë rolin e luftës? A e kuptojnë rolin e Shteteve të Bashkuara të Amerikës, NATO-s dhe aleatëve të tjerë? A e njohin rrugën politike dhe diplomatike që pasoi luftën?
Nëse jo, atëherë kemi një problem që nuk zgjidhet vetëm me përvjetorë dhe ceremoni. Zgjidhet me arsim.
Fëmijëve nuk duhet t’u mësohet urrejtje. Nuk duhet t’u mësohet hakmarrje. Por duhet t’u mësohen faktet. Një histori kombëtare nuk bëhet më e dobët pse tregon edhe faqet e vështira; përkundrazi, ajo bëhet më e besueshme.
Dëshmorët nuk duhet të mbeten vetëm emra në lapidarë
Pas çdo emri të një dëshmori qëndron një jetë. Një familje. Një nënë. Një baba. Një fëmijë. Një histori.
Prandaj kujtimi i dëshmorëve nuk mund të jetë vetëm ceremonial; duhet të jetë edhe pjesë e edukimit. Një fëmijë në Kosovë duhet të ketë mundësi të mësojë jo vetëm kur u shpall pavarësia, por edhe çfarë sakrifice qëndroi pas rrugës drejt lirisë.
Kjo nuk është glorifikim. Është kujtesë. Dhe një shoqëri që e humb kujtesën, e humb një pjesë të identitetit të saj.
Mbrojtja ligjore e të vërtetës sonë kombëtare
Shtetet e përgjegjshme krijojnë me ligj mekanizma mbrojtës për vlerat e tyre themeltare. Kosova ka nevojë për një kuadër të qartë ligjor e institucional që mbron nga përdhosja, tjetërsimi apo fyerja publike figurat themeltare të lirisë sonë, si Komandanti Legjendar Adem Jashari dhe sakrifica e UÇK-së.
Kjo nuk do të thotë kufizim i lirisë së mendimit apo censurë mbi kërkimin shkencor. Përkundrazi, do të thotë vendosje e një pragu institucional dinjiteti. Ashtu siç mbron çdo shtet demokratik simbolet dhe të vërtetën e vet shtetformuese, edhe Kosova e ka obligim kombëtar të vendosë mbrojtje ligjore ndaj përpjekjeve për të denigruar luftën çlirimtare.
Një përgjegjësi edhe për shoqatat e dala nga lufta
Këtu duhet ta pranojmë se përgjegjësia nuk është vetëm e shtetit. Është edhe e jona: edhe e shoqatave të dala nga lufta, edhe e ish-luftëtarëve, edhe e familjeve, edhe e shoqërisë në përgjithësi.
Si ish-luftëtar i lirisë, nuk e shoh këtë çështje si mundësi për të kërkuar lavdi për veten. Përkundrazi, mendoj se duhet të kemi edhe vetëkritikë.
Ndoshta kemi kërkuar shumë për përvjetorë dhe më pak për dokumentim. Ndoshta kemi bërë mjaft për kujtesën ceremoniale, por jo mjaft për kujtesën historike. Ndoshta kemi pritur shumë nga institucionet dhe kemi bërë pak për ta ndërtuar dokumentacionin që duhet t’ua lëmë brezave.
Kjo duhet të ndryshojë. Shoqatat e dala nga lufta duhet të jenë ndër të parat që kërkojnë dokumentimin serioz të historisë së luftës, pa dallime partiake dhe pa interesa të ditës.
Historia duhet të jetë më e madhe se politika
Një nga gabimet më të mëdha që mund të bëjmë është ta lidhim historinë me politikën e përditshme.
Qeveritë ndryshojnë. Partitë ndryshojnë. Politikanët vijnë dhe shkojnë. Por historia mbetet.
Prandaj edhe historia e luftës së Kosovës duhet të jetë më e madhe se çdo parti dhe më e qëndrueshme se çdo pushtet. Ajo nuk duhet të përdoret për të fituar vota dhe as të lihet pas dore për shkak të interesave politike. Duhet të jetë pjesë e kujtesës së shtetit.
Një detyrë që nuk mund t’ua lëmë brezave të ardhshëm
Ndoshta sot nuk mund ta ndryshojmë atë që është shkruar ose nuk është shkruar në dokumentet themeltare. Por mund të bëjmë shumë gjëra të tjera:
Mund ta dokumentojmë.
Mund ta studiojmë.
Mund ta ruajmë.
Mund ta mësojmë.
Mund të krijojmë arkiva.
Mund të përmirësojmë tekstet shkollore.
Mund të mbështesim studime serioze.
Mund të mbledhim dëshmitë e gjalla para se ato të humbin përgjithmonë.
Mund të krijojmë një qendër të mirëfilltë të dokumentimit të luftës së Kosovës.
Mund t’u japim brezave jo vetëm rrëfime, por edhe burime historike.
Kjo është një përgjegjësi që nuk mund t’ia lëmë brezit tjetër.
Historia nuk kërkon privilegj, kërkon vendin e saj
Ndoshta pyetja më e drejtë nuk është vetëm: “Pse UÇK-ja nuk është përmendur në Kushtetutë?”
Pyetja më e madhe është: “Çfarë kemi bërë ne si shtet dhe si shoqëri që historia e luftës së Kosovës të ruhet dhe t’u përcillet brezave?”
Nëse përgjigjja nuk është e mjaftueshme, atëherë kemi ende punë për të bërë. Jo për t’u kthyer pas, por për të mos harruar. Jo për të lavdëruar dikë, por për të dokumentuar. Jo për të ndërtuar përçarje, por për të ruajtur kujtesën.
UÇK-ja nuk është pronë e një partie. Nuk është pronë e një individi. Nuk është pronë e një grupi. Ajo është pjesë e historisë së Kosovës. Dhe historia e Kosovës duhet të shkruhet me dinjitet, por edhe me përgjegjësi.
Nëse kemi bërë gabime, duhet t’i pranojmë. Nëse kemi pasur mangësi, duhet t’i korrigjojmë. Nëse kemi dokumente, duhet t’i ruajmë. Nëse kemi dëshmi, duhet t’i arkivojmë. Nëse kemi histori, duhet t’ua mësojmë fëmijëve.
Sepse nuk kërkojmë që historia të na favorizojë; kërkojmë vetëm që historia të mos na harrojë.
Dhe ndoshta ky është detyrimi ynë më i madh ndaj atyre që nuk janë më mes nesh: të mos lejojmë që sakrifica e tyre të mbetet vetëm kujtim familjar, fotografi në mur apo emër në lapidar, por të bëhet pjesë e dokumentuar, e studiuar dhe e ruajtur e historisë së Kosovës.

Nga një ish-luftëtar i lirisë

Rroftë populli shqiptar dhe trojet e tij etnike!